ابیاتی کوتاه در واقعهٔ وفات امام جواد (ع) در منظومه‌ای تاریخ‌نگارانه از اهل سنّت

ابیاتی کوتاه در واقعهٔ وفات امام جواد (ع) در منظومه‌ای تاریخ‌نگارانه از اهل سنّت

آخر ماه ذی‌قعده بنا بر روایت مشهور برابر با تاریخ وفات امام محمّد تقی مشهور به جوادالائمّه (ع) است. سخن راندن از فضایل و مناقب اهل بیت (ع) که معارف ایشان، جهان اسلام خاصّه فرهنگ سترگ ایران‌ِزمین را به عنوان قطب اصلی تشیع، سیراب و آکنده از عطر ولایت و معنویت خویش ساخته‌ است، امری صعب و دشوار است. لکن به نظر رسید، ابیاتی کوتاه از منظومه‌ای بزرگ تاریخی موسوم به ظفرنامه در وصف وفات آن حضرت نقل شود که سرایندهٔ آن حمداللّه مستوفی قزوینی درگذشته در حدود سال 750 هجری حقٔ بزرگی نسبت به فرهنگ اسلامی ایران دارد و از غایت اشتهار مستغنی از هر توصیفی است. او در آثار بزرگش ظفرنامه، نزهه‌القلوب و تاریخ گزیده  به روشنی شخصیت ادیب، جغرافی‌دان، دانشنامه‌نگار و مورخ خویش را نمایانده است و  جنبه‌های مهم فکری خود اعم از گرایش به مذهب شافعی، کلام اشعری، محبّت به اهل بیت (ع) و مقام ولایت ایشان، ایران‌دوستی و شیفتگی نسبت به فردوسی و شاهنامه را در معرض دید خوانندگان آثارش قرار داده است.

در ارادت او به مقام شامخ اهل بیت (ع) و ترجیح فقه ایشان در جمع مذاهب اسلامی همین بس که گوید: «بهترین و پاک‌ترین و درست‌ترین این مذاهب، اهل شیعه‌اند و ناجی رستگار و بعد ازو شافعی». البته در اینجا مراد او از اهل شیعه، مذهب اهل بیت (ع) است زیرا او میان اهل بیت (ع) و شیعیان به ویژه غالیان، تمایز قائل است. ابیاتی که در ذیل در رثای امام جواد (ع) در بیان واقعهٔ شهادت آن حضرت می‌آید، به خوبی بیانگر گرایش‌های مذهبی حمداللّه مستوفی و مردم زمانه‌اش در سدهٔ هشتم هجری است. نخستین مصرع شعر دلالت بر تاریخ وفات آن امام در سال 220 دارد. سراینده بر جوانی و عمر کوتاه آن حضرت و خاکسپاری ایشان نزد مزار جدّشان امام موسی کاظم (ع) نیز اشاره می‌کند. او بسان شیخ مفید، قائل به عدم اثبات مسمومیت حضرت جواد (ع) است. در خلال ابیات، تصریح بر اینکه از نگاه شیعه آن حضرت مسموم شده است و نیز استفاده از عبارت دعایی «رضی اللّه عنه» به جای «علیه‌السلام»، در عنوان شعر، نشانهٔ گرایش تسنن شاعر است. در عین حال ذکر مرتبهٔ نهم امام جواد (ع) در سلسلهٔ امامت در میان دوازده امام معصوم، گویای باور عمیق شاعر به مقام امامت ائمّهٔ اثنی عشر و ویژگی عصمت ایشان است. در اینجا نظر او بر بازماندن دو پسر و چهار دختر از امام جواد (ع)، مغایر با گزارش برخی متون مشهور سیره  چون  الارشاد شیخ مفید و کشف‌الغمّهٔ اربلی مبنی بر تعلق دو پسر و دو دختر از آن حضرت است. حمداللّه مستوفی در اثر دیگرش تاریخ گزیده از چهار دختر امام جواد (ع) به اسامی حلیمه، میمونه، صفیه و امّ سلمه نام می‌برد. به هر تقدیر، ابیات مزبور در میان مثنوی بزرگ مستوفی قزوینی به قرار ذیل است:

«وفات امام معصوم محمّد جواد رضی اللّه عنه»

چو شد بر دو صد بیست افزون به سال        جواد از جهــــــــــان کرد زود انتقال

سپردند در پیش جــــــــدّش به خاک        بر آن‌اند شیعه به سم شـــــــد هلاک

بُدَش عمـــــــر نزدیکی بیست و پنج         در آن نیز از جـــــــــور گیتی به رنج

نهم باشــــــــــــد او از دوازده امام          که معصوم بودند از بـــــــــــد تمام

  دو بودش پسر دخترش بـــــــود چار         که بر جمله‌شان آفــــــــرین بی‌شمار

محمدرضا ابوئی مهریزی، عضو هیأت علمی دانشگاه بین‌المللی اهل بیت (ع)