شهادت حضرت امام محمد باقر (ع)/نقش باقرالعلوم در قلم قاسم علی چهره‌گشا

شهادت حضرت امام محمد باقر (ع)/نقش باقرالعلوم در قلم قاسم علی چهره‌گشا

هفتم ذی‌الحجّه به عنوان سالروز شهادت امام محمد بن علی بن الحسین مشهور به محمد باقر (ع) شهرت دارد. ایشان  باقرالعلوم خوانده  شده‌اند وجه آن را نیز ابن منظور (متوفّی711) به روشنی از منظر ادبی بیان کرده است. چنانکه ذیل مادهٔ «التبقّر» در مفهوم و مصداق آن می‌نویسد: «التبقّر: التوسّع فی العلم و المال و کان یقال لمحمّد بن علی بن الحسین بن علی الباقر رضوان اللّه علیهم لانّه بقر العلم و عرف اصله و استنبط فرعه و تبقّر فی العلم».[1] البته، تشخّص و شهرت اطلاق عنوان باقر بر آن امام به گونه‌ای است که از سده‌های نخستین اسلامی برخی نگارندگان متون برجستهٔ لغت چون اسماعیل بن حمّاد جوهری (متوفّی393) بر آن اشارت دارند.[2] سخن در ذکر فضایل و مناقب آن حضرت بسیار است. امّا نگاشتهٔ کوتاه حاضر به موضوع یک مجلس نقاشی منسوب به قاسم علی چهره‌گشا، در نیمهٔ نخست سدهٔ دهم هجری از مجلس درس امام محمد باقر (ع) تعلّق دارد.

قاسم علی در روزگار خویش زبدهٔ مصوّران و قدوهٔ نقاشان شیرین‌کار به شمار می‌رفت. او فن نقاشی را در کتابخانهٔ امیر علیشیر نوایی (متوفّی906) مصاحب دانشمند سلطان حسین بایقرا (872-911 ق) در هرات آموخته بود.[3] وی از شاگردان کمال‌الدین بهزاد (متوفّی942) بود. کارهای قاسم علی در همان اسلوب استاد بود و حتّی بعضاً از نگاه اهل نظر، کارهای او برتر از آثار بهزاد به نظر می‌رسید.[4] به نظر می‌رسد به سبب تنوّعی که او در چهره‌پردازی‌های یکنواخت اواخر عهد تیموری و اوایل عصر صفوی پدید آورد، به لقب چهره‌گشا خوانده شده باشد.[5] آثار او از جمله در برخی نگاره‌های شاهنامهٔ شاه طهماسبی در خلال سال‌های 931 تا 941 هجری با نام قاسم بن علی شناخته شده است.[6] در کتابخانهٔ دولتی سالتیکف در سن پطرزبورگ روسیه نیز نسخه‌ای خطی از «احسن‌الکبار»، تألیف محمد بن ابی‌زید ورامینی از مصنّفان سدهٔ نهم هجری در احوال اهل بیت (ع) با شماری نگاره‌های زیبا وجود دارد که یکی از مجالس آن به تاریخ 932 هجری در مجلس وعظ امام حسن مجتبی (ع) با امضای قاسم بن علی است. دیگر نگاره‌های احسن‌الکبار نیز که فاقد امضا می‌باشند، منسوب به قاسم بن علی مشهور به قاسم علی چهره‌گشا هستند.[7] امّا در میان تصویرگری‌های منسوب به قاسم علی چهره‌گشا، نگاره‌ای منسوب به حضور و شرفیابی خراسانیان نزد امام محمدباقر (ع)، جلوه‌‌گری می‌کند.

این تصویر زیبا با نقوش و رنگ‌های خیره‌کننده و چشم‌نواز، امام را نشسته بر صدر مجلس با هاله‌ای فروزان از نور بر گرد چهرهٔ مبارک ایشان نشان می‌دهد و قافله‌ای از راه رسیده در اطراف حضرت حلقه زده‌اند تا به تعالیم ایشان گوش فرا دهند. با توجه به انتساب نقاشی به مجلس حضور تجار خراسانی نزد آن امام،[8] لازم به ذکر است که در متون حدیثی و تفسیری اصیل شیعه از سابقهٔ حضور خراسانیان طی مجلسی گرداگرد ایشان در مسجدالنبی در پرسش از مناسک حج سخن به میان آمده است.[9]  لکن حسب مندرجات کتاب احسن‌الکبار این مجلس یادآور صحنهٔ یکی از کرامات امام باقر (ع) است که طی آن هفتاد و دو تن از خراسانیان متموّل با مشاهدهٔ نشانه‌های امامت نزد آن حضرت به مقام ولایت ایشان ایمان می‌آورند. محمد بن زید ورامینی این حکایت را ضمن معجزهٔ نهم از باب پنجاه و ششم کتاب احسن‌الکبار آورده است.[10] صحنهٔ نقاشی به طور طبیعی حسب ذائقهٔ هنری زمانهٔ نقاش، متناسب با درک تصویری که او از محیط عهد زندگانی خود در ایران دوران تیموری و صفوی از جمله حضور فرش ایرانی، بالش‌ها، البسه و دستارهای معمول آن دوران  داشته‌، ترسیم شده است. تصویر مزبور، نشست حضرت با مستمعین را در فضای باز آکنده از گل و ریحان نشان می‌دهد. در اینجا در نظر گرفتن تخیل نقاش از تجلّیات معنوی معمول در نقاشی ایرانی، خاصّه در تصویری که باید بیانگر فضای عطرآگین گلستان و بوستان علم و معرفت باقرالعلوم و نمود وقوع کرامات آن حضرت باشد، حائز اهمیت است.

محمّدرضا ابوئی مهریزی
عضو هیأت علمی دانشگاه بین‌المللی اهل بیت (ع)


[1] . ابن منظور،  لسان‌العرب، بیروت: دارصادر، 1414ق، ج4، ص74.
[2] . اسماعیل بن حمّاد جوهری، الصحاح، تصحیح احمد عبدالغفور عطّار، بیروت: دارالعلم للملایین، 1376 ق، ج2.
[3] . غیاث‌الدین خواندمیر، مآثرالملوک، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: مؤسسهٔ خدمات فرهنگی رسا، 1372، ص242؛ قاضی احمد قمی، گلستان هنر، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتابخانهٔ منوچهری، ص133.
[4] . میرزا محمدحیدر دوغلات، تاریخ رشیدی، تصحیح عباسقلی غفاری فرد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1383، ص318.
[5] . ابوالعلاء سودآور و مهدی حسینی، نگارگری در دوران صفویه، نشریهٔ هنر، شمارهٔ  29 (ص125-178)، تابستان و پاییز 1374، ص160.
[6] . همو، ص158.
[7] . همانجا.
[8] . مدخل محمد باقر، ویکی پدیا؛ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Qasim_Ali_kupci.jpg
[9] . محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، قم: دارالحدیث، 1429ق، ج12، ص254؛ سعید بن هبه‌اللّه راوندی، فقه‌القرآن، تحقیق احمد الحسینی و محمود مرعشی، قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی، 1405 ق، ج2، ص287
[10] . محمد بن ابی‌زید ورامینی، احسن‌الکبار فی معرفهالائمّه‌الاطهار، نسخهٔ خطی کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ 90735، برگ 196 پ.