عید قربان، عید ایثار، اخلاص و عشق به خداوند

عید قربان، عید ایثار، اخلاص و عشق به خداوند

میراثی از  فتوح‌الحرمین در مناسک حج در کتابخانهٔ ملّی پاریس

عید حاجیان در دایرهٔ احکام فقه اسلامی در روز دهم ذی‌الحجّه، به عنوان عید اضحی یا قربان از اهمیت ویژه‌ای در فرهنگ اسلامی برخوردار است. جلوه‌های این عید بزرگ در حیات فکری و ادبی مسلمانان جایگاه بارز و برجسته‌ای را به خود اختصاص داده است.  در این راستا نیازهای شرعی زائران بیت اللّه الحرام به تدوین متون و رسائل فقهی راهنمای حج جهت آگاهی از مناسک و احکام آن همواره مطرح بوده و تصنیف آثار متعددی را به زبان‌های گوناگون رایج در جهان اسلام، موجب شده است. در این میان، یکی از این آثار دینى که دربارهٔ بقاع متبرکه و بیان مناسک حج ساخته شده، منظومهٔ فتوح‌الحرمین اثر محیى‌الدین لارى  است که در این زمینه تصنیف و در قالب مثنوی در بحر هزج و به تقلید از رساله‏اى که جامى در همین باب دارد، سروده شده است. محیى الدین لارى اثر خود را در سال 911 هجری به انجام رسانید و خود به سال 933 درگذشت.[1]  از ویژگی‌های کتاب فتوح‌الحرمین، انعکاس اندیشهٔ تسنن دوازده‌امامی به عنوان گفتمان رایج مذهبی آن روزگاران است. به گونه‌ای که از اجزای نخستین آن ابیات بلندی است که «در نعت خلفای راشدین و ائمّهٔ معصومین رضوان اللّه علیهم اجمعین»، سروده شده است و طی آن علاوه بر مدح چهار یار، به منقبت دوازده امام معصوم (ع) پرداخته شده است.[2] حال، در این گفتار کوتاه به مناسبت فرا رسیدن عید قربان سنهٔ 1442 هجری قمری، به معرفی مجمل یک نسخهٔ خطی از این اثر در کتابخانهٔ ملی فرانسه در پاریس به شمارهٔ 237 می‌پردازیم.

نسخهٔ‌ مزبور، فاقد تاریخ کتابت است لکن با توجه به رسم‌الخط آن به نظر می‌رسد در سدهٔ دهم هجری و در زمانی نزدیک به دورهٔ حیات مصنّف، استنساخ شده‌ است. از وجوه مهم این اثر نقاشی‌های متعدّدی دائر بر مواضع مختلف حرمین شریفین در مکه و مدینه است که جهت آموزش آداب حج و زیارت مزارات مدینهٔ منوّره ترسیم شده‌اند. با توجه به برخی یادداشت‌های پراکنده در حواشی نسخه به زبان ترکی رومی (عثمانی)، روشن است که چندی در تملّک یکی از رعایا یا صاحب‌منصبان عثمانی بوده است. از دیگر امتیازات این نسخهٔ نفیس، نگاشتهٔ ذیل انجامهٔ آن است که زوایای دیگری از تاریخچه و هویت اشخاص برجسته‌ای که از کارگزاران حج بوده و آن را در اماکن مقدس مکهٔ معظّمه در دست داشته‌اند، هویدا می‌سازد. در یادداشت مزبور که به جزیی از آیهٔ 197 سورهٔ بقره در آداب حج ختم می‌شود، چنین آمده است:  «امانت ملّا صالح مذهّب، نقّاش مقام ابراهیم به طریق هدیه از برای جناب سعادت‌یار مرحمت‌آثار ناظر حرمین شریفین زادهما اللّه تعالی شرفا اهدا نموده. امید که به درجهٔ قبول افتد. این کار دولت است کنون تا کرا رسد. و ما تفعلوا من خیر یعلمه اللّه».[3]

در ادامه جهت ملاحظهٔ خوانندگان ارجمند، دو برگ از نسخهٔ مزبور که یکی منظرهٔ مسجدالحرام و خانهٔ کعبه در مکهٔ معظّمه و دیگری مسجدالنبی (ص) و قبرستان بقیع را در مدینهٔ منوّره در سدهٔ  دهم هجری به تصویر کشیده است، ارائه می‌گردد.

محمّدرضا ابوئی مهریزی

استادیار دانشگاه بین المللی اهل بیت (ع)

 

 

 

 

 


[1] . ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: انتشارات فردوس، 1378، ج4، ص187.

[2] . محی‌الدین لاری، فتوح‌الحرمین، نسخهٔ خطی کتابخانهٔ ملی پاریس، شمارهٔ 237، برگ 4پ-6پ.

[3] . همو، برگ 47پ.