محرّم در اندیشهٔ ابوریحان بیرونی

محرّم در اندیشهٔ ابوریحان بیرونی

سیزدهم شهریور روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی است. تاریخ وفات او را به اختلاف سال‌های 440 و 443 هجری نگاشته‌اند. بنابراین حسب تاریخ اخیر، اکنون یک هزارمین سالگرد درگذشت این دانشمند بزرگ است. بر این اساس، به موجب آنکه امسال در سال 1400 شمسی که آخرین سال قرن چهاردهم شمسی است، روز بزرگداشت بیرونی با ماه محرّم مصادف شده است، به نظر رسید یادداشتی کوتاه از بازتاب ماه محرّم و وجوه آن در کتاب سترگ آثارالباقیهٔ بیرونی به دست داده شود. بیرونی در فصل بیستم کتاب مزبور که به ذکر تقویم اسلامی اختصاص داده، نخست از ماه محرّم سخن می‌گوید. در این راستا ذکر روز عاشورا و سیر تطوّر آن در فرهنگ اسلامی در کتاب آثارالباقیهٔ او جلوه‌ای ویژه دارد. از نگاه بیرونی واژهٔ عاشورا مأخوذ از کلمهٔ عبری عاشور است که نام روز دهم ماه تشری یهود می‌باشد. این واژه چون  به تقویم عربی نقل شد، برابر با دهمین روز ماه نخست عربی یعنی محرّم گردید.[1] بیرونی در تعظیم این روز به حدیثی نبوی بدین مضمون تمسّک می‌جوید: «ایّها النّاس سارعوا الی الخیرات فی هذا الیوم فانّه یوم عظیم مبارک قد بارک اللّه فیه علی آدم».

[2] یهود روز عاشورا را روزه می‌داشتند و آن را موسوم به صوم الکبور، روز غرق شدن فرعونیان و رهایی امّت حضرت موسی (ع) می‌پنداشتند.[3] همچنین بیرونی می‌گوید مردمان عاشورا را روز پذیرش توبهٔ آدم، فرود کشتی نوح بر کوه جودی، نجات  ابراهیم از آتش نمرود، بیرون آمدن یوسف از چاه، بینا شدن چشم یعقوب، تجدید سلطنت سلیمان، رفع عذاب از قوم یونس، پایان بداقبالی‌های ایوب، استجابت دعای زکریا و بخشیدن یحیی به او و سرانجام روز ولادت عیسی بن مریم می‌خواندند. بیرونی توضیح می‌دهد که ممکن است این قبیل روایات برساخته‌های عوام محدّثین باشد تا از این رهگذر به تقریب یا مسالمت با اهل کتاب دست یازند.[4] رسول اکرم (ص) نیز پس از مهاجرت به مدینه تا پیش از فریضهٔ روزهٔ ماه رمضان، مقرّر داشتند تا مسلمانان عاشورا را روزه دارند.[5] بیرونی اضافه می‌کند که مسلمانان روز عاشورا را بزرگ می‌داشتند تا آنکه واقعهٔ شهادت مظلومانهٔ امام حسین بن علی (ع) و یاران ایشان در عاشورای سال 61 رخ داد. از آن زمان مسلمانان این روز را شوم دانسته و به ماتم نشستند. بیرونی می‌گوید امویان و پیروانشان این روز را عید می‌داشتند و این رویه حتی پس از سقوط امویان نیز در میان برخی مردم برقرار بود. لکن شیعیان  در مدینه‌السلام بغداد و دیگر شهرها به سوگ امام حسین (ع) نشسته و تربت پاک آن حضرت را در این روز زیارت می‌نمایند.[6]

دکتر محمد رضا ابوئی مهریزی

عضو هیأت علمی دانشگاه بین المللی اهل بیت علیهم السلام


[1] . ابوریحان بیرونی، الآثارالباقیه عن القرون الخالیه، تصحیح پرویز اذکایی، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1380، ص 421.

[2] . همو، ص420.

[3] . همو، ص343 و 421.

[4] . همو، ص420-421.

[5] . همو، ص421.

[6] . همو، ص420.