ماه رمضان بهترین زمان برای نزدیک‌ شدن انسان به خداوند

رَمَضان یا رَمَضان‌ُ المُبارَک نهمین ماه قمری که روزه در آن بر مسلمانان واجب است. این ماه را بهترین زمان برای نزدیک‌ شدن انسان به خداوند دانسته‌اند. ماه رمضان، عبادت و روزه‌داری در آن را بخشی از هویت مسلمانان در جهان امروز برشمرده‌اند.

ماه رمضان، بنا به گفته پیامبر(ص) و اهل بیت(علیهم السلام) ، ماه میهمانی خدا است که درهای آسمان در آن گشوده شده و نماز در آن چند برابر نماز در ماه‌های دیگر است. قرآن و برخی دیگر از کتاب‌های آسمانی، در این ماه نازل شده است.

این ماه تنها ماهی است که نام آن در قرآن آمده است. این ماه، نزد مسلمانان احترام و جایگاه ویژه‌ای دارد. از مهم‌ترین عبادت‌های این ماه، تلاوت قرآن، اِحیای شبهای قدر (شب زنده‌داری)، دعا و استغفار، افطاری‌دادن و کمک به نیازمندان است.

حضرت علی(ع)، نخستین امام شیعیان در بیست و یکم ماه رمضان به شهادت رسیده است.

محتویات:

۱. کلیات

۲ . فضائل ماه رمضان

۳. تعیین آغاز و پایان ماه رمضان

۴. اعمال ماه رمضان:

 روزه – شب قدر

۵ . وقایع و مناسبت‌ها:

روز قدس

۶. آداب و رسوم مردم:

مساجد و تبلیغ دین – خوراکی‌ها

۷. پانویس

۸ .منابع

کلیات

“رَمَضان” به معنای شدت گرمای خورشید[۱] نهمین ماه قمری است[۲] که گرفتن روزه در آن بر عموم مسلمانان واجب می‌باشد.[۳]

قرآن کریم[۴] و برخی دیگر از کتاب‌های آسمانی در این ماه بر پیامبران نازل شده‌اند.[۵] کلمه رمضان، یکی از اسماء الهی می‌باشد.[۶] ماه مبارک رمضان نمادی از هویت دینی جامعه اسلامی است.[۷]

واژه رمضان یک بار در قرآن ذکر شده[۸] و تنها ماهی است که نامش در قرآن آمده است:[۹]

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَبَینَاتٍ مِّنَ الْهُدَیٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیصُمْهُ ۖ

ماه رمضان [همان ماه‌] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [کتابی] که مردم را راهبر، و [متضمّن‌] دلایل آشکار هدایت، و [میزان‌] تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد، و کسی که بیمار یا در سفر است [باید به شماره آن،] تعدادی از روزهای دیگر [را روزه بدارد]… .[۱۰]

فضائل ماه رمضان

پیامبر اکرم(ص) در خطبه شعبانیه فضایلی را برای این ماه بر شمردند از جمله این که مردم در آن ماه به مهمانی خدا دعوت شده‌اند. شب قدر در این ماه و بهتر از هزار ماه است. احیا و نمازگزاردن در یک شب از شب‌های آن برابر با نماز هفتاد شب در ماه‌های دیگر است. ماه صبر است و پاداش صبر بهشت خداست. ماه همدردی است. ماهی است که روزی بندگان مؤمن افزون می‌شود. پاداش آنکه در این ماه مؤمنی را افطار دهد، برابر با آزادکردن بنده است.[۱۱] هم چنین ایشان، این ماه را ماهی می دانند که اگر ارزش آن شناخته شود انسان آرزو می‌کند تمام سال رمضان باشد؛[یادداشت ۱] طبق سخن پیامبر(ص)، ماه رمضان،ماه بسته‌شدن درهای جهنم، ماه گشوده‌شدن درهای بهشت و ماه به زنجیر کشیده شدن شیاطین است.[یادداشت ۲]

علاوه بر سخنان پیامبر(ص)، در روایات متعددی از معصومین(ع)، فضایل بسیاری برای این ماه نقل شده است. برخی از این اوصاف عبارت‌اند از:

ماه مغفرتی که اگر بنده‌ای در آن بخشیده نشود امیدی به آمرزش او در سایر ماه‌ها نیست؛[یادداشت ۳]

ماه نزول کتاب‌های آسمانی[یادداشت ۴]

ماه خدا[یادداشت ۵]

ماه رحمت و بخشایش الهی[یادداشت ۶]

ماه سوختن گناهان[یادداشت ۷]

ماه گشوده شدن درهای آسمان[یادداشت ۸]

ماه مضاعف شدن پاداش‌ها[یادداشت ۹]

بهار قرآن[یادداشت ۱۰]

بر اساس حدیثی از امام صادق(ع)، خوش اخلاقی در این ماه باعث ثبات قدم شخص بر روی پل صراط خواهد شد.[یادداشت ۱۱]

تعیین آغاز و پایان ماه رمضان

تلاش برای دیدن هلال ماه رمضان

اول ماه رمضان و اول ماه شوال با یکی از راه‌های زیر ثابت می‌شود:

خود شخص هلال اول ماه را ببیند.

یقین پیدا کردن از گفته عده‌ای.

شهادت دو مرد عادل که گفته آنها با یکدیگر در تعارض نباشد.

سی روز از اول ماه قبل گذشته باشد.

حُکم حاکم شرع (نظر برخی مراجع تقلید)[۱۲]

برخی احادیث، ماه رمضان را همیشه سی روزه دانسته[۱۳] و گروهی از فقهای قدیم بدان قائل بودند[۱۴] اما در مقابل، بعضی روایات بیان می‌کند که ماه رمضان همچون دیگر ماه‌ها در نوسان است؛ می‌تواند ۲۹ یا ۳۰ روزه باشد.[۱۵] بیشتر فقها قائل به این دیدگاه‌اند.[۱۶]

اعمال ماه رمضان

اعمال ماه رمضان، نمازهای ماه رمضان و دعاهای روزانه ماه رمضان

ماه رمضان مهمترین ماه عبادت مسلمانان است و در روایات، اعمال و عبادت‌های مختلفی برای این ماه نقل شده است. برخی از این اعمال مشترک‌اند و برای تمام روزهای ماه رمضان توصیه شده‌اند و برخی نیز اختصاص به روزهایی خاص دارند. تلاوت قرآن، شب‌زنده‌داری، نماز‌خواندن در شب‌های این ماه، صدقه‌دادن، اعتکاف در ده روز آخر و … از اعمال این ماه شمرده شده است.

روزه

خودداری از انجام برخی کارها از جمله خوردن و آشامیدن از اذان صبح تا اذان مغرب است.[۱۷]

دستور روزه گرفتن در ماه رمضان و بسیاری از احکام مربوط به آن در سوره بقره آمده است.[۱۸]

قرآن و اهل بیت برای روزه آثار بسیاری از جمله کسب تقوا،[۱۹] وسیله امتحان و تثبیت اخلاص،[۲۰] یادآوری گرسنگی و تشنگی قیامت،[۲۱] و استجابت دعا هنگام افطار[۲۲] ذکر کرده‌اند.

شب قدر

شیعیان شب قدر را یکی از شب‌های ۱۹، ۲۱ و یا ۲۳ این ماه است و احتمال شب قدر بودن شب ۲۳ رمضان را بیشتر دانسته‌اند.[۲۳] اهل سنت بر شب ۲۷ رمضان برای شب قدر بودن تاکید بیشتری دارند.[۲۴]

شیعیان هر ساله در مساجد، تکیه‌ها، حرم امامان یا امامزادگان، حسینیه‌ها یا خانه‌های خود مراسم و اعمال شب قدر را به جا می‌آورند و از شب تا سحرگاه به احیا (شب‌زنده‌داری) و عبادت می‌پردازند.[۲۵] برگزاری مجالس سخنرانی علمای دینی، اقامه نماز جماعت، خواندن دعای افتتاح، ابوحمزه ثمالی، جوشن کبیر و دعای قرآن به سر به صورت دسته‌جمعی نیز از مهم‌ترین اعمالی است که در این شب‌ها به صورت عمومی انجام می‌گردد.[۲۶]

وقایع ماه رمضان

اعلام ولایتعهدی امام رضا (ع) (۷ رمضان ۲۵۱ق)

درگذشت حضرت خدیجه (۱۰ رمضان ۱۰بعثت)

مراسم عقد اخوت بین اصحاب پیامبر(ص) و همچنین بین رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) (۱۲ رمضان ۱ق)

ولادت امام حسن مجتبی(ع) (۱۵ رمضان ۳ق)

غزوه بدر (۱۷ رمضان ۲ق)

شب قدر و نزول قرآن (شب ۱۹ رمضان یا ۲۱ رمضان یا ۲۳ رمضان ۱ بعثت)

فتح مکه (۲۰ رمضان ۸ق)

شهادت امام علی(ع) (۲۱ رمضان ۴۰ق)

در روایتی نزول کتاب‌های آسمانی صحف و تورات و انجیل و نیز قرآن در ماه رمضان دانسته شده است.[۲۷]

روز قدس

امام خمینی آخرین جمعۀ ماه رمضان را روز قدس نام‌گذاری کرده است. هر ساله در این روز، مسلمانان کشورهای مختلف در حمایت از مردم فلسطین و آزادی مسجدالاقصی راهپیمایی می‌کنند.

آداب و رسوم مردم

در جوامع اسلامی، آداب و رسوم ماه رمضان گوناگون و گسترده است.

آداب پیش از رمضان:

خانه‌تکانی، نظافت مساجد، اماکن مذهبی، محله‌ها و بازارها در روزهای مانده به رمضان.[۲۸]

آشتی‌کنان[۲۹]

اعزام مبلغان به شهرها و آبادی‌ها برای تبلیغ دین اسلام[۳۰]

مراسم کلوخ‌اندازان؛ در روز آخر شعبان، مردم در خانه‌های بزرگ‌ترها یا باغ‌ها و تفرج‌گاه‌های جمع می‌شدند و شادی می‌کردند.[۳۱]

روزه پیشواز یا پیشباز؛ روزه یک تا سه روز قبل از رمضان، به عنوان پیشباز رمضان روزه می‌گیرند.[۳۲]

آداب ماه:

چراغانی و آذین‌بندی مساجد و خیابان‌ها و … طبل و دهل‌زنی در آغاز رمضان[۳۳]

ارسال پبام‌های تبریک در قالب نظم و نثر از سوی مردم به‌ویژه ادبا و شعرا[۳۴]

اعلام وقت سحر و بیدارکردن مردم به شیوه‌های گوناگون مانند دوره‌گردی مؤذنان و جارچیان در خیابان‌ها[۳۵]، برافروختن فانوس در گلدسته‌ها[۳۶]، طبل و شیپور نواختن[۳۷]، کوبیدن در خانه‌ها[۳۸]، شلیک توپ[۳۹] و زدن بوق حمام‌ها[۴۰].

از دیرباز، مردم از ابتدای این ماه روزانه یک جزء قرآن تلاوت کرده و تا پایان ماه یک ختم قرآن انجام می‌دادند. در گذشته این ختم‌ها بیشتر در مساجد صورت می‌گرفت و امروزه رادیو و تلوزیون بخشی از این فرهنگ را به عهده گرفته‌اند. مساجد و زیارتگاه‌ها در این ماه رونق زیادی دارند.

در بسیاری از شهرها به هنگام افطار مغازه‌ها تعطیل شده و خیابان‌ها خلوت می‌شود،[۴۱] در برخی مساجد نماز جماعت بلافاصله پس از اذان مغرب و با سرعت خوانده می‌شود و در برخی پس از صرف افطار اقامه شده و بعد از آن برنامه‌های سخنرانی و مناجات برگزار می‌گردد. در شب‌های تابستان، مردم پس از افطار به برنامه‌های مختلفی مانند خرید و شب‌نشینی می‌پردازند و تعطیلی هنگام افطار را با فعالیت‌های تا نزدیک سحر جبران می‌کنند. برنامه‌های متعدد ورزشی مانند جام رمضان نیز پس از افطار برگزار می‌گردد. امروزه سریال‌های متعدد تلوزیونی با محتوایی که تلاش می‌شود ارتباطی به معنویت داشته باشد جایگزین بخشی از این فعالیت‌ها شده است.

شب میلاد امام حسن (ع) و ایام شهادت امام علی (ع) نیز در سراسر مناطق شیعه‌نشین با برنامه‌های خاص مولودی و عزاداری از بقیه روزها ممتاز می‌شود. افطاری دادن، کمک به نیازمندان و ایتام در این روزها پررنگ‌تر انجام می‌گیرد.

اذان مؤذن زاده اردبیلی، دعای سحر و مناجات ربنا به هنگام افطار از نواهای ماندگار این ایام‌اند.

سنت‌هایی همچون طبل زدن، کلوخ اندازان، مراسم دوست دوست، سحر خوانی در نواحی مختلف از دیگر برنامه‌های این ماه است.[۴۲]

در گذشته به جهت نبود رادیو و تلویزیون، برای اعلام اوقات شرعی از صدای طبل، دُهُل، نَقّاره و دَف‌زنی استفاده می‌شد. در برخی شهرهای بزرگ، اعلام زمان سحر و افطار با شلیک گلوله توپ همراه بود. در تهران هر گوشه‌ای از شهر دو توپ جنگی کار گذاشته می‌شد که این توپ‌ها هنگام سحر و اذان مغرب ۳ بار شلیک می‌کردند.[۴۳]

مساجد و تبلیغ دین

در مناطق مختلف، هر شب مراسم سخنرانی و روضه خوانی در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌ها برگزار می‌شود. پذیرایی در این مراسم معمولا قهوه با آدابی خاص است.[۴۴]

در تهران نیز مردم در این ماه بیشتر در مساجد و صحن‌های امام‌زاده‌ها و زیارتگاه‌ها و این قبیل اماکن جمع می‌شدند که مسجد شاه (مسجد امام) در درجه اول آن قرار می‌گرفت، این مسجد که وسعت آن در گذشته زیادتر از وسعت فعلی آن بود، در ماه رمضان پاتوق بساطی‌ها و خرده‌فروشی‌های محل می‌شد. مسجد سپهسالار و صحن امامزادگان سید اسماعیل، سید نصرالدین، یحیی و محوطه‌ها و کوچه‌های اطراف آن‌ها هم در ماه رمضان پاتوق معاملات می‌شدند.

خوراکی‌ها

زولبیا و بامیه از شیرینی‌های مخصوص ماه رمضان در ایران

پخت شیرینی‌ها و غذاهای مختلف، مخصوص ماه رمضان در بسیاری از فرهنگ‌های متنوع مسلمان رواج دارد. استفاده از خرما، زولبیا بامیه، شیرینی‌های محلی و غذاهایی مانند انواع آش‌ها، شله‌زرد و شیربرنج در این ماه بیشتر می‌شود. در برخی مناطق، هر شب سفره‌های افطاری ساده‌ای در مساجد انداخته می‌شود.

جعفر شهری در کتاب طهران قدیم نقل می‌کند:

غوغا و هیاهو در سحرها به جایی می‌رسید که شهر یکپارچه بانگ و فریاد می‌گردید، تا آنجا که نقلی است: دیپلماتی اروپایی هنگام سحر ماه رمضان وارد شهر می‌شود، وقتی آن غوغا و ولوله می‌شنود به گمان آنکه مردم به اعتراض برخاسته یا انقلاب شده است بازگشته، فرار می‌کند.

پانویس

راغب، مفردات ألفاظ القرآن‏، ۱۴۱۲ق، ص۳۶۶. ۱

قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۳. ۲

بستانى‏، فرهنگ ابجدى‏، ۱۳۷۵ش، ص۴۴۳. ۳

سوره بقره، آیه۱۸۵. ۴

کلینی، الکافی، ج۲، ص۶۲۸. ۵

میزان الحکمه، روایت ۷۴۴۲. ۶

«ماه مبارک رمضان نمادی از هویت دینی جامعه اسلامی است».۷

  1. بقره، آیه ۱۸۵

 قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲۸۷. 9

سوره بقره، آیه ۱۸۵. 10

صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۱، حدیث ۵۳. ۱1

۱2. مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، شماره ۱۰۲، شهریور ۱۳۹۰

  1. وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۲۶۸-۲۷۴

  2. الإقبال، ج۱، ص۳۳-۳۵

  3. وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۲۶۱-۲۶۸

  4. الحدائق الناضره، ج۱۳، ص۲۷۰-۲۷۱؛ مصباح الهدی، ج۸، ص۳۸۴

«احکام روزه»17.

سوره بقره، آیات ۱۸۳-۱۸۵، و آیه ۱۸۷ .18

سوره بقره، آیه ۱۸۳.19

  1. نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ص۵۱۲، ح۲۵۲؛

  2. حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۹، ح۱۲۷۰۱

  3. علامه مجلسی، بحار الانوار، بیروت، ج۹۳، ص۲۵۵، ح۳۳

صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ص۵۱۹.23

طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۶.24

مجیدی خامنه، «شب‌های قدر در ایران»، ص۲۱.25

مجیدی خامنه، «شب‌های قدر در ایران»، ص۲۲.26

  1. کلینی، کافی، ج۲، ص ۶۲۹

  2. وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص ۱۵-۱۸

  3. وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص۲۴

  4. وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص ۲۴-۲۶

  5. وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص ۲۷-۳۳؛ صاعدی شیرازی، حدیقه السلاطین قطبشاهی، ص ۱۰۳؛ شهری‌باف، جعفر، طهران قدیم، ج۳، ص ۳۰۵-۳۰۷

  6. کندی، ص ۲۰۱؛ حسن عبدالوهاب، ص ۴۷-۴۹؛

  7. ابن بطوطه، ج۱، ص ۱۷۹؛ ابن جبیر، ص ۱۶۹-۱۷۰

  8. حجیّ، ص ۱۰۰؛ سلمان هادی طعمه، ص ۲۵۶؛ احمد امین، ذیل المسحرات؛ مؤید محسنی، ص ۲۹۴

  9. حسن عبدالوهاب، ص ۵۰

  10. ویلز، ۱۳۶۸؛ ص ۳۲۷؛ وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص۵۲

  11. همشهری آنلاین

  12. وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص ۵۱

  13. برای اطلاعات بیشتر ر.ک: «فرهنگ غذایی جهان در ماه رمضان+ تصاویر»

  14. دانا

  15. صداوسیمای همدان

  16. سایت استانداری زنجان

  17. سایت تبیان

  18. کردپرس

یادداشت‌ها

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: لو یعلم العبد ما فی رمضان لود ان یکون رمضان السنه؛ اگر بنده «خدا» می‌‌دانست که در ماه رمضان چیست [چه برکتی وجود دارد] دوست می‌‌داشت که تمام سال، رمضان باشد. بحار الانوار، ج۹۳، ص۳۴۶

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: إذا استَهَلَّ رَمَضانُ غُلِّقَت أبوابُ النارِ، و فُتِحَت إبوابُ الجِنانِ، و صُفِّدَتِ الشَّیطانُ — چون هلال ماه رمضان پد ید آ ید، در‌های دوزخ بسته گردد و در‌های بهشت گشوده شود و شیاطین به زنجیر کشیده شوند. میزان الحکمه، روایت ۷۴۵۳

امام صادق (علیه‌السلام): مَن لَم یغفَر لَهُ فی شهرِ رمضانَ لَم یغفَر لَهُ إلی مِثلِهِ مِن قابِلٍ الّا أن یشهَدَ عَرَفَهَ — کسی که در ماه رمضان آمرزیده نشود، تا رمضان آینده آمرزیده نگردد، مگر آن که در عرفه حاضر شود. میزان الحکمه، روایت ۷۴۶۱

حضرت امام صادق (ع) می‌فرماید: «کل قرآن کریم در ماه رمضان به بیت المعمور نازل شد، سپس در مدت بیست سال به تدریج بر پیامبر اکرم (ص) نازل شد و صحف ابراهیم در شب اول ماه رمضان و تورات در روز ششم، انجیل در روز سیزدهم و زبور در روز هیجدهم و قرآن در روز بیست و سوم ماه رمضان نازل شد.» الکافی، ج۲، ص۶۲۸

امام علی علیه‌السلام: شهر رمضان شهر الله و شعبان شهر رسول الله و رجب شهری — رمضان ماه خدا و شعبان ماه رسول خدا و رجب ماه من است. وسائل الشیعه، ج۷، ص۲۶۶، ح ۲۳

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: هو شهر اوله رحمه و اوسطه مغفره و اخره عتق من النار — رمضان ماهی است که ابتدایش رحمت است و میانه‌اش مغفرت و پایانش آزادی از آتش جهنم. بحار الانوار، ج۹۳، ص۳۴۲

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: إنَّما سُمِّی الرَّمَضانُ لأنَّهُ یرمَضُ الذُّنوبَ. رمضان، بدین سبب رمضان نامیده شده است که گناهان را می‌سوزاند. میزان الحکمه، روایت ۷۴۴۱

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: إنَّ أبوابَ السَّماءِ تُفتَحُ فی أوَّلِ لَیلَهٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ و لاتُغلَقُ إلی آخِرِ لَیلَهٍ مِنهُ — درهای آسمان در شب اول ماه رمضان گشوده می‌شود و تا آخرین شب این ماه بسته نمی‌شود. بحارالأنوار – ج۹۶ – ص۳۴۴

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم: شَهرُ رَمَضانَ شَهرُ اللّه عَزَّوَجَلَّ وَ هُوَ شَهرٌ یضاعِفُ اللّه فیهِ الحَسَناتِ وَ یمحو فیهِ السَّیئاتِ وَ هُوَ شَهرُ البَرَکهِ — ماه رمضان، ماه خداست و آن ماهی است که خداوند در آن حسنات را می‌افزاید و گناهان را پاک می‌کند و آن ماه برکت است. بحار الانوار(ط-بیروت) ج۹۳، ص۳۴۰

امام محمد باقر علیه‌السلام: لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان — هر چیز بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است. کافی (ط-الاسلامیه) ج۲، ص۶۳۰

شیخ صدوق (رَحمَه‌ُالله) به سند معتبر از پیامبر (صَلَی اللهُ عَلیه وَآله وسَلم) روایت می‌کند که فرمود: أَیهَا النَّاسُ مَن حَسَّنَ مِنکُم فِی هَذَا الشَِهرِ خُلُقَهُ کَانَ لَهُ جَوَازٌ عَلَی الصِّرَاطِ یومَ تَزِلُّ فِیهِ الأَقدَامُ وَ مَن خَفَّفَ فِی هَذَا الشَّهرِ عَمَّا مَلَکَت یمِینُهُ خَفَّفَ اللهُ عَلَیهِ حِسَابَهُ وَ مَن کَفَّ فِیهِ شَرَّهِ کَفَّ اللهُ عَنهُ غَضَبَهُ یومَ یلقَاهُ. «مردم هر کدام از شما که اخلاق خود را در این ماه اصلاح کند، روزی که در صراط پاها می‌لغزد، جوازی بر صراط خواهد داشت. و هر کدام از شما که بر بنده و کنیز خود آسان بگیرد، خداوند در حساب بر او آسان خواهد گرفت». أمالی شیخ صدوق، ص۱۵۴؛ روضه الواعظین، ج۲، ص۳۴۶

منابع

    علامه مجلسی محمد باقر، بحار الانوار، دارالکتب اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ش.1

    نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام، انتشارات دایره المعارف فقه اسلامی.2

    محمدی ری شهری، میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث.3

    سید بن طاووس، الاقبال باعمال الحسنه، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.4

    بحرانی، شیخ یوسف، الحدائق الناضره، دارالکتب الاسلامیه.5

    آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح عروه الوثقی.6

    محمدی ری شهری، شهرالله فی الکتاب و السنّه (و ترجمه فارسی: شهرخدا)، انتشارات دارالحدیث.7

    کلینی، محمد بن یعقوب، کافی،‌دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.8

    شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.9

    شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۹ق.10

  1. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، قم،‌ دار الهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *