نشست وبیناری «بررسی اصالت و اعتبار آثار منسوب به امام صادق (ع)»برگزار شد

نشست وبیناری «بررسی اصالت و اعتبار آثار منسوب به امام صادق (ع)»برگزار شد

به‌مناسبت سالروز وفات بنیادگر مکتب جعفری امام جعفر صادق (ع) نشست مجازی با عنوان «بررسی اصالت و اعتبار آثار منسوب به امام صادق (ع)»روز سه‌شنبه 18 خرداد ماه 1400 برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه بین المللی اهل بیت علیهم السلام،این نشست با حضور پژوهشگر میهمان دکتر طاووسی مسرور (شیعه‌پژوه و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبائی) و معرّفی و کارشناسی سید محمدمهدی جعفری طبری  برگزار شد.

در آغاز کارشناس نشست  پس از بررسی مفهوم زمانی واژه‌های «أصل»، «تصنیف»، «روایت»، «عمل»، «نوادر» و… و تطوّر- معنایی این واژگان در سده‌های نخست اسلامی و تباین مفهومی امروزین آن با صدر اوّل، به مطالب منقوله در آثار  متقدّمان رجال و تراجم اسلامی در زمینه آثار منتسب به امام صادق اشاره کرده که شمار آن‌ها میان عالمان شیعی مورد اختلاف بوده است.

او به عنوان نمونه از تصریح شیخ صدوق (م381ق) در «من لایحضره الفقیه» به در اختیار داشتن نمونه‌هایی از نصوص به دستخط ائمّه تا اصرار نجاشی در کتاب رجال به اصیل دانستن تنها یک اثر از امام صادق (رساله امام صادق به نجاشی والی عباسی اهواز و نیای وی) یاد نموده و آثار منسوب به ایشان را به دو دسته آثار مستقلّ و آثار ضمنی تقسیم نموده است. از میان آثار منسوب مستقلّ «توحید مفضّل/ رساله فَکِّر»، «الإهلیلجه به روایت مفضّل در مناظره امام با طبیب هندی»، «مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه» (متنی اخلاقی- صوفیانه)، «الجعفریّات/ الاشعثیّات/ روایه الأبناء من الآباء من آل الرسول» (مشتمل بر 1000 حدیث فقهی– اخلاقی)، «خلاصه تفسیر امام صادق مذکور در «حقائق التفسیر» صوفی بزرگ خراسان، ابوعبدالرحمن سلمی (م412ق) را می‌توان نام برد.

همچنین به عنوان برخی نصوص ضمنی منسوب به امام صادق (ع) می‌توان از «رساله اهوازیّه» مذکور در «الاربعون حدیثا فی حقوق الإخوان» ابن زهره حلبی که مضمون آن مستند برخی از عالمان امامی در «جواز عمل سلطان» و مدارا با خلیفه بوده، «رساله امام به اصحاب رای و قیاس» مذکور در المحاسن برقی، «نثر الدّرر» مذکور در «تحف العقول» ابن شعبه حرّانی (از اعلام غلات نُصیریّه) مشتمل بر مطالب اخلاقی بر محور عدد 3 و مانند باب الثلاثه خصال صدوق و… نام برد.

دکتر طاووسی مسرور در ادامه به بررسی و اعتبارسنجی آثار منسوب به امام به‌لحاظ ارزیابی سندی، متنی- دلالی و سبکی-زبانی پرداختند و با اشاره به تحقیقات جدید علمی صورت گرفته و به دست آمدن نویافته‌های متن‌شناسانه در سال‌های اخیر به گزارش برخی اعتبار‌سنجی‌های نوین پرداخته و برخی از این متون منسوب را از این منظر مورد تحلیل قرار دادند. از جمله توحید مفضّل را با توجه به سبک و ساختار زبان‌شناسانه آن و ملاحظه درون‌مایه و محتوا بسان مرحوم استاد دکتر مصطفی جواد عراقی متنی بازمانده از میراث غلات نُصیریه دانسته و وجود قرائنی مانند کاربرد پُر بسامد عبارات و اصطلاحات فلاسفه و متکلمین اسماعیلی و نصیری همچون «ادوار» و «اکوار» و و جود برخی کلمات یونانی را دلیل تعلّق آن به عصر نهضت ترجمه (دوران امام رضا و امام جواد) دانسته است. وی در ادامه از قول دکتر رحمتی، مصنّف اصلی این اثر را یک مسیحی نسطوری دانسته که امروزه نسخه/ تحریر مسیحی آن در کتابخانه ایاصوفیه استانبول موجود است. همچنین وی همسانی این اثر با «الدلائل و الاعتبار» ابوعثمان جاحظ معتزلی بصری (م 255ق) را تحریر سُنّی این متن نصرانی‌الاصل می‌داند که متن موجود در محافل شیعی ایران و عراق تحریر امامی آن بشمار می‌رود. در همین راستا نکته جالب توجه وفور نسخه‌های این متن و وجود کهن‌ترین نسخه امامی آن از دوران صفویه است که رونق رونویسی آن با برآمدن دولت شیعی صفوی و استقرار آن ارتباطی معنادار دارد. وی همچنین «اهلیلجه» را متنی پیشا اسلامی و متعلّق به میراث فکری مسیحیان سریانی ‌شمرد. در خصوص «مصباح الشریعه» که به لحاظ همسانی‌های- نه صرفاً محتوایی بلکه زبانی- موجود با متن «منهاج العارفین» حجّه الاسلام ابوحامد غزّالی (م505ق) صورت یا تحریر دیگری از این اثر، شناخته شده تحقیقات چندی به عمل آمده که از جمله آن‌ها پژوهش دکتر پاکتچی بر اساس تکنیک‌های پژوهشی چندلایه محققان مکتب آلمان بود که وی در این بررسی، متن مصباح الشریعه را دارای 4 لایه مختلف زمانی (مانند متن تاریخ سیستان از مؤلفی گمنام) دانسته که تنها یک لایه آن مربوط به متن مورد بحث و منسوب به امام صادق است. باتوجه به ملفوظات درون متن و نشانه‌های سندی دکتر پاکتچی در مقاله خویش آن را از صوفی نامدار شقیق بلخی دانسته‌اند که طی سالیان اخیر با پیداشدن نسخه‌ای از این اثر در کتابخانه مجلس که بر پشت خود عنوان «مِن تحقیق مولانا شقیق بلخی» این گمان صورت حقیقت یافت.